اقدامات انجام شده برای احیای هامون

در پی شدت گرد و غبار طی روزهای اخیر در سیستان و سئوالات مسئولین، مردم و کاربران فضای مجازی، توضیح موارد زیر لازم است: 

تالاب هامون از سه دریاچه کوچک به نام‌های هامون پوزک (میانی)، هامون صابوری (شمالی) و هامون هیرمند تشکیل شده که در زمان وفور آب به هم متصل می‌شوند و دریاچه هامون را تشکیل می‌دهند. در سال های اخیر به دلیل خشکسالی و نیز نحوه مدیریت، این مناطق دچار خشکی شده و گاه بخشی از آنها شاهد ورود آب و تداوم حیات در هامون بوده اند. براساس تصاویر موجود ماهواره ای مثلا در سال 84 و نیز در سال 93 بخش های بزرگی دارای آب بوده اند. 

سازمان حفاظت محیط زیست از شهریور 1392 تاکنون اقدامات زیر را برای احیاء هامون و کاهش گرد و غبار در این منطقه انجام داده است:

- تشکیل شورای مشورتی بین المللی برای رسیدگی به وضعیت هامون با مشارکت دستگاههای مربوطه

- مکاتبات متعدد با مقامات سازمان ملل، کنوانسیون تالاب ها و برنامه محیط زیست سازمان ملل در خصوص احیاء تالاب هامون و تلاش برای ثبت تالاب هامون به عنوان ذخیرگاه زیست کره در یونسکو و پارک مرزی صلح.

- مکاتبه و مذاکره با وزارت کشور برای رفع موانع ورود آب از فراه، لایروبی رودخانه ها و پیگیری حق آبه از هیرمند. این پیگیری ها به تخریب و بازگشایی حدود یک کیلومتر از دایک مرزی در قسمت هامون پوزک (شرق تالاب) در حالی صورت گرفت که در بیش از10 سال گذشته حدود 80 متر از دایک مرزی باز بود.

- برگزاری مذاکرات دو جانبه در مورد احیاء تالاب بین المللی هامون در جلسه با آقای اشرف غنی رییس جمهور افغانستان درباره احیاء و همکاری برای هامون.

- جلب نظر و توجه فضای بین المللی به موضوع با برگزاری نشست بین المللی با حضور سفرای سازمان ملل، آلمان و افغانستان، مردم و تشکل ها با توجه به خواسته ها و نیازهای مردم و همکاری با سازمان های جهانی از جمله کنوانسیون رامسر و برگزاری جلسه خاص هامون در آخرین کنفرانس جهانی در اروگوئه.

- انجام لایروبی، تعریض کانال های اصلی منتهی به تالاب های بین المللی هامون، اقدامات اصلاحی و برداشتن بندهای کنترل آب برای هامون صابری به طوری که در کمترین زمان ممکن آب به منظور افزایش پوشش گیاهی و کنترل گردو غبار به نقاط حساس هدایت شد.

تلاش سازمان حفاظت محیط زیست این است که با برنامه ای منسجم آب را به حساس ترین نقاط منتقل و به کنترل گرد و غبار، چرخش اکولوژیکی تالاب و افزایش تولید گیاهی کمک شود. ولی افزایش دما در اثر تغییرات آب و هوایی در جهان و شدت آن در ایران که خشکسالی را جدی تر می کند و بارش کمتر سبب شده تا تاثیرات اقدامات صورت گرفته کمتر و دیرتر ظاهر شود. 

به همین دلیل موضوع ثبت تالاب هامون به عنوان ذخیرگاه زیست کره در یونسکو و پارک مرزی صلح پیگیری جدی می شود تا توجهات به آن افزایش یابد. با ثبت هامون در قامت ذخیرگاه زیست کره مرزی، بودجه های بین المللی برای مدیریت تالاب افزایش می یابد و موضوع حق آبه هامون با جدیت بیشتری دنبال می شود.

تصاویر ماهواره ای میزان و مقدار آب در هامون را در سال های مختلف نشان می دهد.

ورود آب به هامون صابری

9 اسفند 93

به دنبال وقوع بارندگی های اخیر و تلاش سازمان حفاظت محیط زیست در رایزنی های مستمر با دولت افغانستان و نیز رفع موانع ورود آب، حجمی از آب از مبادی مختلف در بخش شمالی هامون از محل فراه رود وارد هامون صابوری شده است که این میزان در صورت ادامه بارندگی ها در کشور افغانستان در طول هفته های آتی به میزان قابل توجهی افزایش خواهد یافت. با توجه به تغییرات قابل ملاحظه ای که در اثر خشکسالی ایجاد شده است، این بخش تالاب نیازمند انجام عملیات تسطیح و خاکبرداری با هدف اصلاح شیب و تسهیل جریان آب در برخی نقاط خواهد بود. اداره کل حفاظت محیط زیست استان سیستان و بلوچستان در زمینه رفع موانع ورود آب به طور جدی پیگیر بوده و به عنوان مثال در نقاطی اقدام به نصب سیخور خورشیدی به جای خاکریز شده است.

آب ورودی به هامون صابری از طریق فراه رود در محل هایی مثل قندک، ریگ عزرا، پوستول، تیشه کنی، درد دل بش دلبر، تختک سیه سر، غلام چوپان، اوکن، نیش خادرونی، اوطاق کلان، چرکه و کنگ حیدر که با وزش بادهای موسمی، آب ورودی توانسته اراضی فوق الذکر را از 5 الی 20 سانتیمتر و در حدود 10 هزار هکتار آب گیری کند.

همه برای هامون آمده بودند

دوشنبه به دیدار هامون تب دار رفتیم؛ در روز جهانی تالاب ها - 13 بهمن - و به نیابت از همه تالاب های دستخوش بحران کشور از هامون و همسایگانش احوال پرسی کردیم. کم نبودیم؛ مسئولین سازمان اعم از رییس و معاون و مدیران کل ستادی و استانی که با موضوع تالاب و آب و زیستگاهها درگیرند تا مسئولین کشوری مانند معاونین وزرای خارجه، جهاد کشاورزی، نیرو، استاندار، خبرنگاران محلی و نمایندگان رسانه های خارجی، نماینده ارشد سازمان ملل در ایران و سفرای افغانستان و آلمان. همچنین سازمان های مردم نهاد و مدافع محیط زیست. 

ابتدا به زابل رفتیم؛ همه آمده بودند. پیر و جوان با چهره های آفتاب سوخته و دست هایی که نشانگر زحمت و شدت است، دختران و بانوان با انگیزه و کودکانی هر چند با حداقل های زندگی اما با چهره هایی پر امید. از فرودگاه تا محل برگزاری همایش که چند کیلومتری می شد بارها به صف این استقبال کنندگان برخوردیم که خوشامد می گفتند و البته خواهان احیای تالاب هامون بودند. 

ظهر برای دیدن هامون و سلامی بر ساکنینش به نیمروز رفتیم و از آنجا در بستر هامون راهی شدیم. آثار آبی که سال گذشته با پیگیری های فراوان ملی و بین المللی، متنفذین محلی و سازمان حفاظت محیط زیست به بخشی از هامون رسید، پیدا بود و برای مدتی به اقتصاد محلی مانند کشاورزی و حصیربافی و غیره جان بخشیده بود.

بخش های وسیعی از بستر هنوز پوششی گیاهی داشت و گونه های طاق و گز فراوان دیده می شد. در قسمت هایی درختچه ها از قد آدمی بلندتر بودند و خودرو در بیشه ای زیبا از میانه دو ردیف بلند گونه های گیاهی رد می شد. اگر چه بعضی جاها، هنوز بستر زمین نم داشت، اما حالا چند ماهیست بعد از دمای حدود 50 درجه تابستان و وزش بادهای شدید، هامون دوباره تب دار است و لبانش خشک.

همه رفتیم تا تاکید کنیم که برای احیای هامون یک دست صدا ندارد. باید همه دست اندرکاران به وظایف خود عمل کنند. برنامه مشترک ملی و در واقع پنج جانبه که با فعالیت وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت امور خارجه، استانداری و سازمان حفاظت محیط زیست دنبال می شود، دیشب پنجمین جلسه هماهنگی خود را بعد از بازدید ظهر در زاهدان تشکیل داد.

قرار شد قبل از پایان سال برنامه نهایی نجات هامون ارایه و به تصویب برسد. ضمن اینکه امسال دولت یازدهم به رغم شرایط دشوار اقتصادی ردیف بودجه مستقلی را به احیای تالاب ها اختصاص داده و برای هامون 5 میلیارد تومان در نظر گرفته شده است. البته استاندار تاکید کرد که به غیر از این مبلغ حتما برای ساکنین منطقه باید بسته های حمایتی نیز دیده شود. چرا که هامون منشاء معیشت آنها بوده و اکنون بسیاری از زمینه های درآمد مردم منتفی است. 

دوشنبه شب در زاهدان با اساتيد و پژوهشگران دانشگاه سيستان و بلوچستان هم ديدار و گفتگو داشتیم. اين استان ٨٠ هزار دانشجو و اين دانشگاه ٥٠٠ نفر هيئت علمي دارد كه ظرفیتی بسيار ارزنده و افتخار آفرين است. در مورد اهميت پژوهش محيط زيست و آموزش تخصصي صحبت كرديم. 

همان جا جناب مولوي عبدالحميد هم آمدند. اتحاد و همگرايي همه اقوام، شيعه و سني براي حفظ محيط زيست ضرورت دارد. مولوي بر همدلي اهل تسنن با دولت براي رفع معضلات كشور تأكيد داشت. 

بازگشت آب به هامون

چند روزی است که خبر مهم و مسرت بخش احیای تدریجی تالاب بین المللی هامون به گوش می رسد. خبری که نه تنها مردم شریف سیستان و بلوچستان بلکه همه مردم ایران را خوشحال کرده است. بعد از خشکسالی مدید، بازگشت آب به هامون نوید بخش زندگی مجدد این تالاب بین المللی، بازگشت پرندگان مهاجر، ماهیان بومی و احیای مشاغل کشاورزی، حصیربافی، گاومیش داری و نیز نشاط و سرزندگی به این منطقه است. 

در کنار بارش های خوب در منطقه که نشان از الطاف خداوندی دارد، اقدامات جدی در دولت تدبیر و امید مانند پیگیری برای برداشتن موانع ورود آب و باز شدن آبراهه ها و تلاش هایی در سطوح محلی و استانی، ملی، دو جانبه و بین المللی، اثربخش بوده است. از جمله جلب همکاری دولت دوست افغانستان که با ایران در داشتن این زیست بوم ارزشمند مشترک است. 

امید است با احیای کامل هامون های صابوری، هیرمند و پوزک، مجموعه این تالاب های بین المللی حیات کامل خود را بازیابند و دیگر منطقه شاهد خشکی و توفان های شن نباشد؛ که این آبگیری به کاهش قابل توجه میزان گرد و غبار در منطقه نیز کمک می کند. 

تصاویر زیبای رشد مجدد نیزارها و شادی و بازی اهالی در خنکای آب هامون روشنی چشم هر بیننده ای است.

مدیریت صحیح منابع آب از سوی همه دستگاههای ذی ربط البته می تواند به حفظ و پایداری این زیست بوم ارزشمند کمک کند تا بتواند به خدمات ارزنده خود تداوم بخشد.  

به امید احیای همه تالاب ها و دریاچه های کشور، انشاءالله.